“TAX Ex ConsUlt”

Əlyazması hüquqlarında 

Elşad  Ə. HÜSEYNOV

                                                                               iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.

  

                   VERGİ AUDİTİ EKSPERTİZASI: – TƏTBİQİ VƏ NƏTİCƏLƏRİ

  

Açar sözlər: səyyar vergi yoxlaması, vergi auditi ekspertizası, ekspertiza aktının və ekspert rəyinin nəticələri. 

“TAX EX CONSULT” MMC (Vergi Ekspertizasında /Auditində/ Konsaltinq) olaraq, (bundan sonra – MMC) vergi ödəyicilərinin, xüsusən də, yenicə fəaliyyətə başlamış sahibkarların maarifləndirilməsi məqsədi ilə bu məqaləni yazdıq ki, fəaliyyətinə “Səyyar Vergi Yoxlaması” (bundan sonra – SVY) açılmış hər bir vergi ödəyicisi bilsin: – fəaliyyətinizə tətbiq edilmiş bu yoxlamada ən ümdə məsələ olan “ekspertiza” proseduruna əsla barmaqarası baxılmasın və yuxarıdakı açar sözlərdə vurğulanmış problemlər və yekunda bunlardan törəyəcək məsələlər son nəhayətdə onun üçün nə ilə nəticələnəcəkdir (?)!

Həmin yoxlamaları uzun illər keçirmiş ekspert kimi bildirirəm ki, əslində, yenicə fəaliyyətə başlamış vergi ödəyicisinə açılmış SVY halı düzgün və normal hal deyildir; başqa sözlə, vergi orqanının məhz, bu kimi halı təfsir edən qaydalarında, ilk-əvvəl SVY-nin tətbiq edilməsini zəruri edəcək səbəblər mövcuddur. İnanılası çətindir ki, belə bir hal – ilk 12 aylıq fəaliyyət dövrünə qərarla açılmış SVY yetərli əsaslarla tətbiq edilmişdir. Bu hal – SVY qərarının yetərliyindən çox, cəza tədbiri kimi tətbiq edilməsindən xəbər verir. Təəssüf ki, bu kimi prosedurlar vergitutma təcrübəsində davamlı şəkildə müşahidə olunur və bundan sonra, buradan irəli gələn digər prosedural hallar da, təzahür edəcəkdir. Qətiyyətlə, bu da, deyilməlidir ki, 12 aylıq yoxlama dövrü ilə fəaliyyətinə audit yoxlaması açılmış vergi ödəyicisi – “nə yatdı ki, nə də, yuxu görsün!” Əlbəttə ki, konkret səbəblər olmalıdır ki, belə bir SVY Qərarının açılması üçün əsaslar təşkil etsin.

Bildirək ki, MMC – Azərbaycan Respublikası vergilər arealında yenicə təsis edilmiş yeganə və heç bir analoqu olmayan bir təsisatdır. Bütünlükdə, «vergi maarifləndirməsi, təmsilçilik, müvəkillik» seqmentində mövcud olan çoxsaylı problemlərin həlli yollarında, özünün bu sahədəki çoxillik iş təcrübəsi və əldə etdiyi səriştəsinə əsasən texniki, texnoloji, hüquqi və s. xüsuslarda əldə etdiyi elmi-tətbiqi və peşə-təcrübi nailiyyətləri ilə sahibkarlara xidmət göstərməkdədir.

Anlayış və deyiliş olaraq, sual olunur, nədir sərlövhədə qeyd edilmiş – “Vergi auditi ekspertizası” (bundan sonra – VAE) !

Nəyə görə, vergi orqanı bu gün bu traktovkadan aramla geri çəkinməkdədir? Doğrudanmı, bu çox qabarıq və heybətli bir anlayışdır ?

Traktovka etibarı ilə adı transformasiya edilsə də, prosedur olaraq, qalmaqda davam edir.

İllər öncə AR VN-in Vergi Auditi Departamenti (VAD) var idi və daşıdığı adı kontekstində də, fəaliyyətini həyata keçirirdi. Ölkənin uzun illər müharibə və zəfər öncəsi hərb şəraitində orta və kiçik sahibkarlıq seqmenti timsalında büdcəni doldurmaqla məşğul idi və bu vəzifəsini kifayət qədər də, yerinə yetirirdi. İndi həmin missiyanı “lokal gəlirlər baş idarəsi” titullarından çıxış edən vergi strukturu icra etməkdədir. İndi isə, “milli gəlirlər”, “lokal gəlirlər” və s. anlayışlar altındakı vergi qurumlarının məqsəd və vəzifələri anlaşılmır və icra etdiyi prinsiplər onların adı ilə uzlaşmır ...

VAE anlayışı sanki, bu hökumət funksioneri tərəfindən arxaya qoyularaq gizlədilən anlayışa çevrilmişdir. Əslində, VAE həmişə olduğu kimi bu gün də, vergitutma prosedurunun başlıca postulatıdır və ya əsas təməlidir desək qətiyyən yanılmarıq! Bu gün, VAE – istintaqlarda və məhkəmələrdə məhz, bu ekspertizaların nəticələri ilə; nə vergi borclarına məruz qoyulmuş və yekunda narazı qalmış vergi ödəyiciləri, nə onların vəkilləri, nə vergi orqanının hüquq təmsilçiləri və nə də, müstəntiq və hakimlər tərəfindən hüquqi yetərliyinə məhəl qoyulmadan və mülahizələri ilə rəsmiləşdirilən SVY-nin Yekun Aktının nəticələrinə əsasən, ən başlıca vergitutma (vergi borcunu müəyyən etmə) prosedurudur.

Zərb məsəl tədirincə desək, “meşədə min oyun var; hamısı da, bir armudun başında”; Bu gün, vergi auditinin bir neçə ay davam edən SVY prosesi bütöv bir mərhələ olmaqla, kiçik bir sənədə – VAE-nin yerində tərtib edilmiş iki və ya üç vərəqdən ibarət Ekspertiza aktına əsaslanmaqdadır. Hələ bu aktın hansı tərzdə və hansı meyarlarla tərtib edilməsinin özü şübhələr altında olmaqla, sahibkarların məhkəmələrdə hüquqlarını qoruyan vəkillər və bu işlərə baxan hakimlər tərəfindən məhkəmə baxışlarında yetərincə və düzgün hesabi qiymətləndirilə bilinməməsi səbəbləri bir tərəfə qalsın, onların heç hüquqi təməlləri “işə baxılmanın mümkünlük iclasında” təhqiq edilməyərək toxunulmamış qalır. Hal bu ki, elə həmin məhkəmə iclası baxışındaca barəsində sözü gedən VAE prosedurunda yerində tərtib edilmiş Ekspertiza Aktının və sonradan ekspert tərəfindən həmin aktın əsasında verilmiş Ekspert rəyinin nəticələri, ləğv edilmək səviyyəsində gerçəkləşdirilə bilər; amma, bu baş vermir.

Vergi orqanının tətbiq etmək istədiyi SVY çərçivələrindəki VAE proseduruna cəlbetmə qərarı ilə təyin etdiyi “ekspert” – çox maraqlıdır hansı keyfiyyətləri ilə bu ekspertizalara buraxılmaqdadır və bu gün vergi orqanında bu keyfiyyət meyarlarını kim müəyyən etmişdir? Bu kimi göstəricilərin normativ-direktiv namenklaturası və indiqatorları hansı normativ-hüquqi aktlar sənədləşmələrində təsbit edilmişdir?

Əslində, vergi orqanı eksperti kənardan cəlb etməyi ilə özünü məsuliyyətdən kənarda bilir və işlərindəki “şəffaflıq” anlayışını nümayiş etdirməklə düşünür ki, o bu vergi borcunu ekspertin verdiyi rəy əsasında formalaşdırmışdır. Düzdür, burada müstəqil ekspertin və ya hansısa ekspertiza nümayəndəsinin dürüst olmayan rəyi anlamında birbaşa cinayət məsuliyyəti formalaşırsa da, vergi orqanının da, məhz, bir sıra ciddi əlaqəli məsuliyyətləri də, qabarmaqdadır.  

Bakı ruslarının leksikonunda “şarlatan” kimi formalaşmış bir söz var; əslində, bu – Azərbaycan dilindəki “şər atan” sözündən qidalanır ...

Hansısa ekspertizaların adlarının yanında bu “sözü” hələ ki, ancaq xatırlatmamıza görə, kimsə bizdən izahat tələbi etmək fikirlərinə düşüb ağrımayan başına dəsmal sarıyarsa, onda qoy barəmizdə məhkəmələrə müraciət etsinlər və biz də, gəlib onlara qanunvericiliklə nə ilə məşğul olduqları barəsində bildirək (!) və onlara layiq olduqları problemlərini yaradaq. Eləcə də, köndələn olaraq vergi orqanına və birbaşa olaraq, verginin həmmüqavili olduğu bu səbatsız ekspertizalar qarşısında onların vergi qanunvericiliyi ilə bu ekspertiza prosedurlarını keçirə bilmələri üçün hüquqi yetərli səlahiyyətlərinə dair cavab verməli olduları və məhz, onlar üçün hazırladığımız, nə az, nə çox – 25 sualı cavablandırmaları üçün qarşılarına ərz edək! Amma o zaman, bu suallardan nə vergi orqanının və nə də, MMC titullarından çıxış edən məhdud məsuliyyətli həmin ekspertizaların vəziyyəti qəyiyyən yaxşı olmayacaqdır və onların məsuliyyəti artacaq.

Həəə ə  ə, o zaman oğul gərəkdir ki, dar təxəssüsə dair həmin suallarımızın qarşısında ayaqda durum gətirə bilsin! Bax onda; yerimizə gəlib, layiq olmadıqları halda, qanun pozuntuları ilə vergi ödəyicilərini hələ ki, davamlı şəkildə yükləyənlər biləcəklər ki, (“Vergi Ekspertizasında Konsaltinq”) MMC – nə olan bir şeydir! Hələ bundan əlavə, hüquqi yetərsizkən verilmiş səbatsız və yalan rəylərə görə “Xüsusi Qərardad”ların çıxarılması və bu səbatsız və hüquq-istinadsız rəylər təməllərində işini quran və buna görə də, işlərində kifayət qədər məsuliyyəti olan vergi orqanının tətbiq etdiyi ədalətsiz vergi borcları müəyyən etdiyinə görə məsuliyyətlərin bəlli edilməsi də, “hay-küyli” məhkəmələr uzunu qaçılmaz olacaqdır.      

Elə buradaca, olduqca maraqlı məqamı irəli çıxarmış oluruq; VAD-da ekspert kimi çalışdığım ötən illər ərzində daim ehtiyyat etmişəm ki, o dövrdəki “qanunvericilik boşluqları” təməllərində kimsə ona hesablanmış vergi borcuna görə qeyri-ənənəvi olaraq, vergi orqanını deyil, məhz, eksperti məhkəməyə verə bilərdi. Lakin, belə olmadı və hazırda da, bu kimi hal baş vermir.  

Əslində, belə bir mümkün ola biləcək bir halın baş verəcəyinə də, inanmamışam; bu ehtiyat hissi daim məndə yaşamışsa da, təkcə ona görə ki, ekspertə qarşı belə iddiaları qaldıra biləcək “vəkillər individumları” o dövr üçün yetişməmişdi. Bunun üçün vəkil birmənalı olaraq, VAE-ni ovcunun içi kimi bilməlidir. Vəkillər və hakimlər ekspert olmadıqları üçün həmin hal da, mümkünsüzdür.

Tam cəsarətlə deyirəm ki, hələ də, bu kimi iddiaları qaldıraraq əsaslandıra biləcək “vəkillik institutunun intellektual-individ müstəvisi” hələ də, yetişməmişdir.

Amma, artıq bu müstəvidə yetər ki, biz varıq, – “TAX EX CONSALT” !

Lakin, burada qeyd etdiyimiz bir başlıca xüsus da, irəli çıxmaqdadır və bunu vergi işi üçün ixtisaslaşmış vəkillərə üz tuturaq bildiririk ki, vergi ödəyicilərinin mənafelərini müdafiə etmək əzminizlə, mütəşəkkil təşkilati-hüquqi quruluşa malik DVX qurumlarına qarşı adda-budda iddialar formalaşdırmaqla, biləvasitə SVY Aktlarını hədəfə götürməkdənsə, həmin sahibkarların hüquqlarına təcavüz edən və səriştəsiz, bəlkə bilməyərəkdən və ya elə bilərəkdən yalan rəylər verən və bununla da, vergi ödəyicilərinin haqqlarına girən ekspertləri məhkəmələrdə hədəfə almaqla, ən yaxın və asan yolla, SVY-nin Yekun aktının biləvasitə əsaslandığı Ekspertiza Aktının  və ya Baxış Protokolunun və bu sənədin əsasında verilmiş Ekspert Rəyinin birbaşa olaraq hüquqi yetərsiz sayılmaqla, ləğv edilməsi iddiaları ilə çıxış etmək daha məqsədə`uyğundur. Çünki, bütün işlərin mayası – elə həmin ekspertlər və onların bəsit hüquqi-təxəssüs təməlləri üzərindən verdikləri tam hüquqi yetərsiz rəyləridir.

Əlbəttə ki, ümumi mənafelər maraqlarında işin uğuru üçün, müştərilərimiz olacaq vəkillərə bu istiqamətdə mümkün saydığımız konsultasiyalarımızı reallaşdıra bilərik.

Eyni zamanda da, birbaşa olaraq, bizə müraciət edəcək hüquqi və fiziki şəxslərə də, təmsilçilik yardımlarımızdan istifadə edə bilmək imkanlarımızı onlara təqdimat edirik. Qoy həmin müstəqil ekspertlər və eləcə də, məhdud məsuliyyətli “ekspertizalar” titullu təsisatların rəhbərləri və mütəxəsisləri bizdən inciməsinlər. Məsəl var deyilir: “şirin-şirin yeməyin, acı-acı burundan gətirilib tökülməsi də, var”!

Eyni zamanda da, hər bir vəkil bilməlidir ki, SVY çərçivələrində VAE-də yoxlama yerindəcə ekspert tərəfindən tərtib edilən və bütün işlərin mayası olan Ekspertiza Aktı əsasında tərtib edilmiş Ekspert Rəyinin məhkəmədə ləğvinə nail olmaq – elə, bu rəyə istinadən ödəniləcək vergi məbləğinin (vergi borcunun) hesablandığı SVY Aktının da, ləğv edilməsi deməkdir!

Bu kimi hal isə, – eyni zamanda, yekunda yoxlamanın əvvəlində açılmış “yoxlama qərarının” da, bütövlükdə ləğvini gerçəkləşdirəcəkdir!

Bu isə, nəticə etibarı ilə, məhkəmələrdə məhkəmə baxışlarının məhz, funksioner tərəflərə “kompleks müstəqil tələblər irəli sürülməsi” ilə, hələ ki, proseslərdə müşahidə edilməyən yeni prosessual xəttin yürüdülməsi deməkdir!

  

   Sloqanımız budur – 

« ME`YARIMIZ – BACARIGImIZ, BILIYIMIZDIR;

  BIZDEN ÜSTÜN OLAN, BIZDEN ÇOX BILMELIDIR! »

Əlyazması hüquqlarında

                                                                                       Elşad  Ə. HÜSEYNOV

                                                                               iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə goktoru, dosent.

  

VERGİTUTMA PROSESİ NƏDƏN QAYNAQLANIR?

BURADAKI HÜQUQ POZUNTULARI HALLARI.

  

Açar sözlər:   səyyar vergi yoxlaması, vergi auditi ekspertizası, ekspertiza aktı, ekspert rəyi, yoxlamanın yekun aktı, hesablanan vergi borcu. 

§ 1.

 

Vergilər namenklaturasındakı bir sıra sahələr üzrə hüquqi və fiziki şəxslərə qərarla açılan “səyyar vergi yoxlamaları” (bundan sonra – SVY) çərçivələrində keçirilən, son dərəcə unikal sahədə – vergi auditi ekspertizaları üzrə mütəxəssisik. Sahə üzrə elmi-nəzəri, elmi-təcrübi, elmi-texniki, elmi-texnoloji və s. tədqiqatlar seqmentində kifayət qədər iş təcrübəsinə, çoxillik səriştəyə və xüsusi biliyə malik ekspertlərik. Və məhz, bu sahədə daim mövcud olmuş və indi də, mövcud cari problemlərin hər səviyyədəki həlli sahəsində, bu mütəvaze səslənsə də, söz sahibiyik.

Vergi işi üzrə müvafiq istintaq və məhkəmə proseslərində heç də, bu inzibati orqanların məsuliyyətinə aid olmayan prinsiplər baxımından, sahibkarlıq subyekti mənafelərinin və pozulan hüquqlarının maraqlar kəsimində “TAX EX CONSULT” (Vergi /Audit/ Ekspertizasında Konsaltinq) MMC (bundan sonra – MMC)) şirkətini təsis etmişik. Bu təsisat BMT.AİK. egidası altındakı şəffalıq proqramlarından biri kimi funksional olan “TAX AUDIT CONTROL” (Vergi Auditinə Nəzarət) – Beynəlxalq Proqramı çərçivəsindəki hüquqi xidmət sahəsində, ölkəmizdə heç bir analoqu olmayan, fəaliyyətini qurmuş yeganə təsisatdır.                                                                                                                  

MMC-nin çalışmanları – AR sabiq VN-in “Vergi Auditi Departamenti”ndə (VAD) ekspert və mütəxəssis kimi çalışmış və həmin sahədə çoxillik fəaliyyət təcrübəsinə və iş səriştəsinə malik – bu işdə normativ-hüquqi, normativ-texniki və normativ-texnoloji bazanı; qanun və məcəllələri, onlara bərabər tutulan aktları; o cümlədən; standartları, AzDTN və hələ də, qüvvədə olan СНиП-ləri, direktivləri, texniki tələbləri, texniki şərtləri, “Qaydalar”ı və s. sənədləşməni məhkəmədə mübahisələndirilən proseslərdə yetərincə tətbiq edə bilən və işində bu sadalanan aktlara məhəl qoymayanlara qarşı yetərli mübarizə metodlarını tətbiq edə bilən tərəfdaşlardırlar.

MMC – başlıca olaraq, vergi sahəsindəki – “istehsal”, “hasilat”, “nəqliyyat”, “təmir-tikinti” və eləcə də, “digər” kateqoriyasındakı vergitutma prosedurları üzrə mövcud sahələrdə konsaltinq; vergi-istintaq orqanında, eləcə də, məhkəmələrdə hüquqların müdafiəsi, bu kimi problemlərin elmi-nəzəri və elmi-tətbiqi tədqiqatlar, qiymətləndirmələr və tətbiq olunmuş qanun pozuntulu hallara dair sistemli analitik əsaslandırmalar üzrə də, fəaliyyətini uğurla tətbiq edir.

Hazırda, vergi auditi ekspertizaları ilə bağlı ən önəmli hal odur ki, vergi ödəyicisinə SYQ açılan kimi tərəfindən MMC-yə müraciət edilərsə, ehtimal olunan və təcrübədə mütəmadi olaraq təsadüf edilən mənfi halların – “hər şeyin başı olan”, başqa sözlə, vergitutma prosesinin, birbaşa olaraq nəticələrinə əsaslandığı ekspertiza prosesindəcə qarşısı alınmış olar.

Bu kimi mənfi hallarla bağlı, AR Ali Məhkəməsinin təsis etdiyi dəyirmi masalarındakı mütəmadi dəvət olunan ekspert kimi çıxışım zamanı mövcud problemlər barəsində məsələ qaldırmışam. Eyni zamanda da, inzibati məhkəmələrdə vergi ödəyicilərinin əsassız və reallığı əks etdirməyən tətbiq olunmuş vergi borcları üzrə iddia tələblərinin təmin edilməməsinin başlıca göstəricisi budur ki, hakimlər qrupunun keçirilmiş ekspertiza prosedurlarının istinad etdikləri təməl qanunvericilik tələblərinə diqqət etməmələri və yaxud da, bu kimi incəlikləri bilməmələridir. Belə ki, hakimlər tərəfindən bir qayda olaraq, mühasibat tədqiqatı aparılmaqla ancaq SVY-nin Yekun aktı təhqiq edilir, oradakı məhz, mühasibat halları üzrə pozuntulara diqqət edilir. Nəzərə alınmalıdır ki, SVY Aktı – nəticədir və onun tərtib edilməsində başlıca səbəb isə, ekspertizada tərtib edilmiş Baxış protokolu və əgər verilirsə, ekspertin tərtib etdiyi Ekspertiza aktıdır.

Uzun illik təcrübəmiz göstərir ki, SVY-nin Yekun aktı – ekspertza tədqiqatı ilə tərtib edilmiş Ekspert rəyinin əsaslarında müəyyən edilmiş rəqəmlər əsasında hesablanmış vergi borcunu ehtiva edir. Deməli, işin kökü olan Ekspert rəyi üçün əsas olan yerində tərtib edilmiş Baxış protokoludur (Ekspertiza aktıdır) ki, məhz, bu prosedurun incəlikləri barəsində isə nə vergi-istintaq orqanının müstəntiqləri və nə də, hakimlər heç bir biliyə malik deyillər və nəticədə bu səbəbdən də, ilk əvvəl, məhəl qoyulmadan məqbul bilinərək qanun pozuntulu, qanunlara və mövcud qaydalara istinad etməyən Ekspert rəyləri məhkəmə tərəfindən işə qəbul edilərək “mümkünlük iclasında” leqallaşdırılır və baxışa çıxarılır.  

Əslində, vergi orqanının SVY-yə cəlb etdiyi ekspertlərin cəzadankənar fəaliyyətinə elə ekspertzadaca, “Vergi Auditinə Nəzarət” proqramı çərçivələrindəki kontentlər kontekstində ciddi nəzarət tətbiq edilməli və onların bu fəaliyyətlərinin, heç vergi orqanının özünün də, bilmədiyi qaranlıq məqamları elə SVY-nin gedişindəcə üzə çıxarılmalı və aktlaşdırılmalıdır. Bu kimi hallar barəsində isə, ancaq vergi auditi sahəsindəki ekspertlər eləcə də, uzun illər aidiyyətli təxəssüs təcrübəsinə malik səriştəli mütəxəssislər məlumatlıdırlar və onların sayı təəssüf ki, çox deyil, barmaqla sayılacaq qədərdir.

Bu gün fəaliyyətlərinin qanun pozuntulu hallarının demək olar ki, “qiymətləndirilməsi mümkün olmayan” – kimi anlaşılan ədalətsiz ekspert və hətta mütəxəssislər artıq məngənəyə götürülməlidirlər. Verdikləri rəylərində, ekspertlər AR CM-nin 297.2.-ci maddəsi müddəsındakı cinayət məsuliyyəti barəsində xəbərdar edilmələrinə və dillərindən uyğun iltizamlar imzalamalarına baxmayaraq, hər dəfə məsuliyyətdən tam kənarda qalaraq, həddi aşmaqda davam etməkdədirlər. Şübhəsiz ki, məhkəmə instansiyalarında vergi ödəyicilərinin haqqlarını müdafiə edən vəkillər də, buradakı incəliklərə varid olmalıdırlar; lakin məhkəmələrdə vəkillərin bu kimi hüquqların müdafiəsi imkanları “yox” səviyyəsindədir. Yeri gəlmişgən səhifəmizdəki bu yazımızı oxuyacaq və üzünü bizə tutacaq vəkillərə də, bu sahədə onları maraqlandıra biləcək bu və ya digər və eləcə də, kompleks məsələlərlə bağlı konsultasiyalarımızı verməyə hazırıq. 

Tam aşkar olaraq, bildirmək lazımdır ki, 2010-cu ildə AR VN VAD-ın iki “istehsal şöbəsi”nin təsis edildiyi vaxtdan çalışdığımız zaman SVY-nin keçirilməsi ilə bağlı sənədlər keysi demək olar ki, tamamilə mövcud olmamışdır. AR VN-in kollegial qəbul etdiyi bu kimi ilk sənədlər toplusu məhz, 2016-cı ildən etibarən tətbiq edilməyə başlanmışdır. Etiraf edilməlidir ki, vergi auditi ekspertizasının işində hələ də, kifayət qədər boşluqlar möbcuddur ki, məhkəmələrdə bu kimi hallara diqqət qoyulmur və vergi ödəyicilərinin qaldırdığı iddia tələbləri həmişə təmin edilmir. Hal bu ki, bu gün vergi orqanı tərəfindən Ekspert rəyləri əsaslarında tətbiq etdikləri hər bir SVY aktı məhkəmələrdə əhatə olunduğu bu kimi qanun pozuntulu təməl problemlərinə hüquqi qiymət verilərsə, bütün rəylər qiymətləndirilərək hüquqi yetərsiz sayılmalıdır; təkcə ona görə ki, həmin aktlar formatca düzgün tərtib edilsə belə, onların istinad edildiyi Ekspert rəylərinin nəticələri hüquqi yetərsiz kimi ləğv olunmalıdırlar.

AR ƏN-in Məhkəmə-Hüquq Şurası bu kimi naqis halları öz diqqəti altına almalıdır. AR ƏN-in Ədliyyə Akademiyasında ixtisasartırma kurslarında müdavim olan inzibati (və vergi cinayətləri işlərinə baxan rayon-ərazi) məhkəmə hakimlərinin, barəsində “mühasibat kursları” tətbiq edildiyi kimi, söz gedən SVY çərçivələrindəki “vergi auditi ekspertizaları”nın hüquqi yetərliyi üzrə xüsusi biliklərin tədrisi də, təmin edilməlidir. Çünki, hakimlər bu sahəni tamamilə bilmirlər; hətta olub ki, vəkil işə çıxmış hakimin həmin sahəni bilməməsini israr edərək, hakimin məhkəmə baxışından uzaqlaşdırılması tələbimi qoymuş və buna nail olmuşdur. Bu isə, artıq vəkil üçün işin uğuru deməkdir. Çünki, növbəti təyin edilmiş hakim də, həmin sahəni bilmir və bundan sonra hakim tərəfindən artıq işdə hakim-vəkil konsensusu yaranır. Amma, vəkil də, öz növbəsində bu kimi müstəvi kəsiyində bilik və bacarığı ilə hərtərəfli hazır olmalıdır. Əks təqdirdə fiasko !   

Vurğulanmalıdır ki, qeyd etdiyim kimi mütəmadi olaraq, Ali Məhkəmə tərəfindən AR Baş prokurorluğu və AR VN-in iştirakı ilə “vergi işinin daha da, yaxşılaşdırılması” zəminlərində üçtərəfli çağırılan müşavirələrdə yeganə vergi eksperti kimi iştirakım zamanı müşahidə etmişəm ki, bu hər iki inzibati orqan – Baş prokurorluq və Ali məhkəmə həqiqətən də, vergitutmanın ən mütərəqqi səviyyələrə çıxarılması üçün nazirlik qarşısında hər dəfə yeni tələblər paketi ilə çıxışlar etmiş və mövcud olan yoxlama qaydalarını və verilən rəyləri daha proqressiv üsullara dəyişmək istiqamətində daha dolğun tələblər təşəbbüs etmişlər. Şübhəsiz ki, bu kimi tələblər ilk-əvvəl aparılan istintaq icraatında özünü biruzə versə də, deyərdim ki, ondan sonrakı mərhələlərdən lap indiyədək vergitutma işində, xüsusən də, SVY prosedurlarında heç bir irəliləyişlərlə özünü göstərməmişdir, yeni və mütərəqqi novatorluq xüsusları müşahidə edilməməkdədir. Şübhəsiz ki, Baş prokurorluğun vergi cinayətləri üzrə istintaq instansiyasını yetərincə əhatələsə də, bu kimi tətbiqatlar hələ də, vergi orqanını əhatə edə bilmir. Belə ki, çalışdığımız dövrdə AR VN-in Vergi Cinayətləri üzrə İbtidai Araşdırmaları Departamenti – (VCİAD) VAD-dan qəbul etdiyi işlər üzrə ənənəvi olaraq, tərtib edilən Ekspert rəylərini məqbul saymayaraq və işləri geri qaytararq, onlara olan tələblərini ciddiləşdirmiş və yeni Ekspert rəyləri texnologiyalarının tətbiq edilməsini tələb kimi qoymuşdu. VAD-da yığılıb qalmış 800-dək iş üzrə AR VN-in tələbi ilə, VAD-ın rəis müavini Raqif Qurbanov bu məsələdə yardım etməmi xahiş etdi və az bir vaxt ərzində nəhayət tərəfimdən yeni metodun işlənərək tətbiq edilməsi ilə pilot rəy və bundan sonrakı yığılıb qalmış rəylər artıq yeni tərtiblərdə VCİAD nümayəndəsi tərəfindən istintaqa götürüldü. Bildirim ki, kiçik təhriflərə uğrasa da, hələ də, vergi orqanında “mənim rəylərim” yazılır.   

Bir məsələ də, vardır ki, həmin “kəsikdə” vergi orqanına aid, çoxlarının sezə bilmədiyi hələ də, çoxsaylı problemlər məcmusu mövcuddur. Nəticə etibarı ilə isə, vergi ödəyicisi bəzən tam əsassız olaraq, vergi borcları ilə yüklənməkdə davam etdirilir. Nəticədə, dünya müstəvisindəki, vətəndaşın “vergi ödəmək şərəfi” məsələsi kənarda buraxılmaqla, hətta vicdanlı sahibkar belə, gələcək üçün vergidən yayınmaya sürükləndirilir. Vergidən yayınma, kənarlaşma, kölgə fəaliyyəti və s. bu kimi mənfi halların təzahür etdirilməsinə rəvac verilir.

Bunu da, ədalətlə qeyd etmək lazımdır ki, əslində, istər istehsal həcmi olsun, istər hasilat və istərsə də, istismar həcmi; vergi orqanı üçün, ekspertin nəyi nə qədər yazacağı heç də, o qədər maraq kəsb etmir. Onsuz da, hesablanmış ödəniləcək rəqəm üzərinə Vergi Məcəlləsi ilə 50%-lik sanksiya da, əlavə edilir. Amma, vergi orqanı daim, ekspertin aşağı rəqəmlər verəcəyi hallarına da, qısqanclıqla yanaşır, bunu nəzarətində saxlayır və bununla da, ekspertin sahibkarla işbazlıq edə biləcəyinə də, biganə qalmır. Məhz, bu kimi hallar olmasın deyə və gələcəkdə işini itirmə ehtimallarının olmaması üçün ekspert də, öz növbəsində doğru olmasa da, hər rəyində vergini qane edəcək tərzdə “yetərincə yüksək rəqəm” formalaşdırmaqla məşğul olur. Və ekspert sanır ki, onun bu özfəaliyyətindən onsuz da, nə istintaq orqanı və nə də, məhkəmə instansiyaları baş açmır və o, cəzadankənar olaraq, bu ədalətsiz fəaliyyətini davam etdirir.

Tərəfimizdən təsis edilmiş bu MMC məhz, bu kimi pozuntulu halları üzə çıxarmaq və qarşısının alınması kimi vəzifələr üçün fəaliyyətə buraxılmışdır. Sırf özümün VAD-da çalışdığım 5 illik iş təcrübəmdə vermiş olduğum, təxminən  350-dək rəylərimin heç biri nə istintaq və nə də, məhkəmə instansiyalarında, nə ləğv edilməmiş və nə də, hüquqi yetərsiz sayılmamışdır. Əslində, heç bir Ekspert rəyi müstəntiq və hakimlər tərəfindən ləğv edilmir. Çünki, zira nə müstəntiq və nə də, hakimlər ekspert deyillər və bu orqanlar ekspertiza və ya müstəqil ekspertlərin rəylərində təqdim etdikləri nəticələrə dair bütün şübhələrini əsaslandırmaqla, işi təkrarən əlavə ekspertizaya yönəldə bilərlər ki, bu kimi hallardan da, hər bir qərar qəbul edən orqan rəsmisi birmənalı olaraq, yayınmaqdadır və şübhəsiz ki, sonda “baş ağrısı” ilə nəticələnə biləcək yekun heç kəsə gərək deyil. Bildirim ki, bu kimi hallarda öz rəyini haqlı sayan səriştəli müstəqil ekspert məhkəmədə ani olaraq tərəfə çevrilə bilər ki, bu da, həmin halda hakim üçün yaxşı şey vəd etmir. Lakin, ekspertin sahibkara qarşı tətbiq etdiyi reallıqda isə, hüquq pozuntulu Ekspert rəyi xüsuslarında isə, MMC tam radikallığı ilə öz müştərisinin mənafelərindən çıxış etməklə, bu kimi rəy və rəyçilərə qarşı birmənalı olaraq, tam dözülməzdir.

Vergi auditi ekspertizası “bağlı qaynayan qazandır” – desək yanılmarıq və bu qazanı üzüaşağı ancaq özünün pərsəngi çevirə bilər.

Bu, ekspertiza – eyni zamanda da, bir dəryadır. Başqa sözlə; bundan belə, müştərilərimizə qarşı rəylərində ya bilərəkdən və ya da, naşılıqları səbəbi ilə həqiqətlər əks olunmayan rəy müəllifləri, qarşılarında oppanentləri kimi bizi görəcək və müxtəlif müstəvilərdə “xüsusi bilikləri”ndən irəli gələn savadlarını və elmlərini mütləq qaydada bizə təsdiq etməli olacaqlar.

Məhkəmələrdə işi daim, həm belə və həm də, əksinə aşıra bilən ekspert olmuşam. Diri işi “öldürə bilmişəm”, ölü işi isə, qaldırıb ayaq üstə qoya biləcək bir ekspert olmuşam”. VAD üçün aktiv element sayılan ən gərgin vergi ödəyicilərinin yoxlamalarına daim mən göndərilmişəm və məhkəmələrdə də, onların vəkillərini də, gətidikləri mütəxəssisləri də, daim yerlərinə oturdub susdurmuşam. Amma, indi işləyənlər üçün asan olmalıdır, işdə hələ də, qanun boşluqları varsa da, normativ aktlar sahəsində cari durum əvvəlki kimi deyil. Amma, yenə də, bu işdə təcrübə, sərişdə və nailiyyətlərimizi bilirkən, qarşımızda durum gətirməli olacaq ekspert və ya mütəxəsislər üçün qətiyyən asan olmayacaq!

Ümumiyyətlə, MMC-nin, artıq formalaşdıra bildiyi mütərəqqi elmi-konseptual əsaslarla bu ekspertlərə qarşı yürüdəcəyi və tərəfimizdən işlənmiş həmlə texnologiyalar konseptləri artıq reallıqdır.

AR VM və uyğun aktların müddəaları təməllərində hazırladığımız bir neçə kompleks-konseptual prosedurlar elə ekspertizanın əvvəlindəcə vergi orqanının həmkarları olan və məhkəmələrdə artıq çoxdandır işlərinə bələd olduğumuz indiki ekspertlərini iflic vəziyyətinə salacaqdır və bu onlar üçün qaçılmazdır!

in şəə ALLAH, məhkəmələrdə – hakimlər üçün Ekspertiza aktlarını yetərsiz kimi qiymətləndirmək mümkünsüz ikən, yalnız SVY-nin Yekun aktlarını hədəfə götürdükləri və sonra da, vergi ödəyicilərinin iddialarının təmin edilməsini sual altında saxladıqları halda; məqsədimiz birbaşa olaraq, biləvastə məhz, bu Ekspertiza aktlarını hədəfə götürməkdir. Bu, digərləri üçün əlçatmaz olduğu halda bizim üçün isə, çox asandır; çünki, titullarından çıxış etməsək də, MMC özü də, bir ekspertizadır.  Əslində, məhkəmə baxışında Ekspert rəylərinin hüquqi yetərsizliyinə nail olmaq, elə bütövlükdə SVY Aktının ləğvi deməkdir. Çünki, SVY Aktı yalnız, Ekspertiza aktı və ya Baxış protokolunun əsasında təsirlidir. Çünki, Ekspertiza aktı məhkəmə baxışında hüququ yetərsiz kimi qiymətləndirildikdən sonra yoxlamanın yekun aktı da, birmənalı olaraq birbaşa ləğv edilmiş sayılacaqdır.

Barəsində toxunmadığımız digər bir aspekt də, ekspert qarşısında öz tamlığı ilə duracaqdır ki; hələ əgər Ekspert rəyi də, öz növbəsində yalan və ya cəfəng mülahizələri özü ilə ehtiva edərsə, onda həmən an tərəfimizdən rəy müəllifi olan həmin ekspert barəsində “Xüsusi Qərardadın” çıxarılması tələbi gündəmə gətiriləcəkdir. Deməli, həmin ekspert prokurorluq orqanlarında da, qarşımızda durum gətirməli olacaq və hələ buna da, gücü çatacaqsa !?

Unudulmamalıdır ki, vergi orqanının “eksperti gündəmində qalmaq üçün” masa üzərinə yanlış və şişirdilmiş rəqəmlər qoymaq xəttini yürüdərək rəylər formalaşdıran və bununla da, onsuz da, ağır güzəranda olan iş adamlarının “evini yıxan” ekspertlər ən azından, bütün hesabların nəticələri, Ona əyan olan və Özü əl-HASİB olan Uca ALLAH`dan qorxmalıdırlar. Çünki, bütün bunların bir gün ağır sorğusu olacaqdır.

 

 § 2.

 

Daha bir önəmli məsələyə toxunaq ki, vergi orqanı SVY-ni 10-12 il əvvəl mövcud olmuş qaydalarla icra etməməlidir. Hələ də, bu sahədə özünün təmin etməli olduğu normativ-hüquqi bazisdəki boşluqlar baxımından vergi orqanının ciddi problemləri vardır və bu da, bu orqanın uğurudur ki, məhkəmələrdəki iddia tərəfinin, özlərindən razı vəkil korpusu da, buna dair məlumatsız və səriştəsizdirlər. Xüsusən, özünün ixtisaslaşma sahəsi olmayaraq, əlinə imkan düşdükdə vergi işinə də, çıxan vəkillər kifayət qədərdir və onlar üçün bu ixtisas boşanma işindən heç də, fərqli deyil. Əslində, vergi orqanı ötən bu vaxt ərzində, özünün həmmüqavili kimi qəbul etdiyi ekspertlərinə münasibətdə kanonlar tələblərini qoymalı və bunun üçün “hüquqi baza və ənənə” formalaşdırmalı idi. DVX rəhbərliyi nəzərə almalıdır ki, onun hüquq departamentində bu kimi vəzifələrin icrası üçün konkret vəzifəli şəxslər dövlətdən maaş almaqdadırlar. Lakin, əksinə, onların buna dair heç anlayışları belə, yoxdur. DVX-nın şübhəsiz ki, təhlil şöbələrində analitiklər də, dövlətdən maaş alır. VAD-da hər birində 15 nəfər təhlilçidən ibarət 2 şöbə vardı. Amma, mənim rəhbərlik səviyyəsində qaldırdığım problemlər təqdimatım kimi Referativ “Məruzələr” və “Hesabatlar”da qoyduğum problemlərin həlli onlar üçün əlçatmaz olaraq da, qalırdı və VAD rəhbərliyi tərəfindən, bunlara dair edilən izah tələbinə görə, idarə rəisləri mənimlə artıq düşmən olmuşdu.

Özüm ekspert olduğum dövrdə daim düşünmüşəm ki, hər bir ekspert işində hər an fiaskoya uğraya bilər və bir gün elə bir istehsal üzərinə gələ bilərsən ki, oradakı iş prosesi məharətlə “düzənlədirildiyindən” sən oradan baş aça bilməmiş olarsan.

Həmişə yoxladığım müəssisənin kölgə fəaliyyət prinsipləri modelləri barəsində də, düşünmüşəm və sonda “fəaliyyətsiz əməliyyatlar”, “ikili çarpaz”, “üçlü çarpaz” fəaliyyət və s. bu kimi və oxşar kölgə metodlarını icad edərək və bununla üzləşə biləcəyimi göz önünə alaraq məsələnin kökünü müxtəlif versiyalarda müəyyən etmişəm. Həmişə fikirləşmişəm ki, bu istehsalın sahibkarı olsaydın vergini necə dolandırardın? Sonda isə, bu sahədə 7 metodun müəllifi oldum. İndi isə, fəaliyyət dövrü üzrə müəssisəni elə “qarışdırıb dolaşdıra bilərəm” ki, heç bir ekspert ondan baş aça bilməz. Bütün yoxlama dövrü boyu məhsul buraxaram, amma üzərimə gəlmiş ekspert ancaq gözlərini döyər və sonda rəy verməkdən imtina edər. VAD-da vaxtaşırı bu anlamda anti-korrupsiya problemi qoymuşam, analitik şöbələr baş aça bilməyiblər.

Elə həmən şeydi; istər “qaçan” sahibkar ol, istərsə də, “qovan” ekspert. Amma, ekspert olanda da, bil ki, nə qədər üzərinə qərarla gəldiyin sahəni bilsən də, onun sahibkarından çox bilmirsən. Çünki o öz sahəsini illərlə yönəldir. Həmin sahədə onun daha təcrübəli və səriştəli sahibkar həmkarları vardır və onlar bu kimi kölgə texnologiyaları ilə biri-birləri ilə bölüşürlər. Orada artıq presedent yaradılıb və hər dəfə həmin texnologiyalar tərəflərindən daha da, təkmilləşdirilir.          

Əslində bu – vergi orqanına bir mesajdır. Onun “ikili çarpaz” yürüdülən istehsala açılmış qərarının icrasında eksperti çaşıb qalacaq. Hələ “üçlüsündən” danışmağa dəyməz. Və bu idarəetmə üsulları hazırda kölgə istehsal fəaliyyəti kimi qiymətləndirilirsə də, sahibkarı buna görə günahlandırmaq olmaz və burada heç də, qanun pozuntusu halları yoxdur. Qanun pozuntusu – məhz, nəticə etibarı ilə kənarlaşma və vergidən yayınmadır. Sadəcə, bu kimi texnologiyalar eksperti qır-qıc vəziyyətə salır və oğul istəyir ki, baş aça bilsin və məhkəmədə də, yekunda iş uduzulmasın.

Mətnin haşiyəsinə qayıdmaqla bildirm ki, bütün bu kimi hallar üçün vergi orqanının biləvasitə özündə artıq “SVY-nin ekspertizalar ənənəsi və məktəbi” yaradılmalıdır. Vergi orqanının daha nələri təsis edib yaradmalı olduğu daha neçə-neçə vəzifələri sadalamırıq ki, çünki bu elə özü-özlüyündə metodoloji xəttimizdən biri olaraq, bizim kommersiya sirrimizdir və məhz, bütün bu kimi amillərlə məhkəmələrdə ekspertlər tərəfimizdən çökdürüləcəkdir. İstər o, məhkəmə eksperti olsun, istərsə də, digərləri – işdə rəy vermiş və mənimlə məhkəmədə dilləşmək xəyalına düşənlərə daim demişəm – “ağzını yum və otur yerində, heç səsini eşitməyim; yoxsa verdiyin rəyə görə başına it oyunu açaram...”! Olub ki, apellyasiya məhkəməsi iclasında, istintaqdan belə, rəylərini vermiş 3 eksperti beləcə biri-birinə qatmışam.

Vergi orqanı guya ki, şəffalıq naminə eksperti, müqavilələrlə kənardan cəlb etməkdədir və bu da, bir ənənə halını alıb. Əslində, bu kimi halı primitiv də, olsa, ilk baxışdan yaxşı hal kimi qəbul etmək olar. Lakin, burada yaxşı bir şey yoxdur. DVX, özünün – SVY çərçivələrindəki vergi auditi ekspertizası institutunu yaradmalıdır və bu prinsipləri çəkinilmədən öz inhisarı altına almalıdır. Ancaq belə bir halda SVY-nin mütərəqqi ekspertiza məktəbi formalaşdırıla bilər və bu kimi normalar Vergi Məcəlləsində də, təsbit edilməlidir. Eyni zamanda da, vergi orqanı, hazırda özünün qəbul etdiyi işçi direktiv sənədləşməsində təsbit etdiyi kimi, cəlb etdiyi ekspertləri qarşısında yönləndirici şərtlər kriteriyalarını müəyyən etməli və hələlik ki, müvəqqəti də, olsa, bunları öz tələbləri kimi əməkdaşlıq etdiyi “ekspertizalar” qarşısında da, yürüdməlidir. Boşluqlar çox olsa da, verginin bu kimi proqram sənədləri və direktivləri əksini tapmış və eyni zamanda da, biri-birinə zidd olan müddəalarla da, olsa, -hüquqi. və -texniki. bazisi mövcuddur ki, biz də, hazırda öz növbəmizdə bu ziddiyyətli uyğunsuzluqlardan faydalanmaqla hər dəfə bizə əlverişli olan bu kimi  ziddiyyətlərdən uğur qazanırıq.

Sual olunur – vergi orqanının, hazırda xırda MMC-lər qismində tərəfindən cəlb edilmiş “ekspertizalarının” ekspertləri qarşısında sözü gedən boşluqlar üzrə idarəetmə istiqamətləri futuralogiyasını müəyyən edəcək və formalaşdıracaq mütəxəssisi varmı? Ən azı bu şəxs işi ekspertdən daha çox bilməli və hüquqi bazis yarada bilmə səriştəsinə malik analitik olmalıdır ki, həmin vəzifələri yönləndirə bilsin; – birmənalı olaraq yoxdur! Bəs elə isə, bütün DVX strukturlarında bunun üçün uyğun metodist-təlimatçı birisi varmı? O da, yoxdur! AR VN qurumlarında da, olmayıb, bu kimi vəzifələri daim biz – funksionallar  yola verirmişik.

Bu gün, kiçik və orta sahikarlığa SVY qərarı açan vergi orqanının işləri birmənalı olaraq, natamamdır və hətta “aşağı naqisdir”! Tərəflərindən məhkəmə baxışlarına nə çıxarılırsa, elə onların özləri kimi, bu analoji problemlərdən xəbərsiz olan hakimlər də, həmin qanun pozuntulu təqdimatları “mümkünlük iclaslarında” icraatlarında tərəflərindən məhkəmə baxışına qəbul edilir və eləcə də, sonda əsaslarında qərarlar verilir. Vergi orqanının hüquq departamenti – ən azı “12-13 il geri qayıtmalı” və həmin dövrlərdə AR VN tərəfindən ifadə olunmuş mövcud hüquqi aktların və bundan irəli gələn hüquqi tələblərin müddəalarının həyata keçirilməsi üçün mövcud boşluqlar üzrə hüquqi-nəzəri və hüquqi-tətbiqi stauslar işləməlidir. Son nəhayətdə, görüləcək işlərin sonunda  yoxlamalarına cəlb etdiklədi ekspertləri barəsində daxili “lokal sertifikatlaşdırma” aparmalı, “əgər tapa bilərlərsə”, metodislər cəlb edilməlidir... Budur – yekunda “daxili tələblər üzrə  sertifikatlaşdırılma”. Kaş, DVX-nın hüquq depertamentində başa düşən olaydı ki, mən bu sertifikatlaşdırma zərurəti ilə onlara “nəyi” xatırladıram və onlar vergi borcunun 10 %-i məbləğində qonarara işləyən və məhkəmələrdə “Sirac” və “İlqar” kimi özündən razı vəkillərə nəyi uduzurlar və özü də, niyə??!

Əslində, bu xatırlatma əsla, vergi orqanının bundan nəticə çıxarması üçün deyil; bizim yüksək intellektual-peşə imkanlarımızı müştərilərimizə bəyan etməmiz üçündür. Vergi orqanı ilə əməkdaşlıq edən və heç bir haqqları olmadan vergi ödəyicilərini “yüklətən” ekspertlər məhkəmələrdə artıq bu kimi sorğularımızı cavablandırmalı olacaqlarını gözləri önünə alsınlar!

Bütün bunların məxrəcində məhkəmə baxışında SVY hüdudlarındakı vergi auditi ekspertizasının ekspertinə ümumilikdə ekspertizada və məhkəmədə olmaqla, AR VM-nin 44.9.-cu maddəsində təsbit edildiyi kimi “Həmin şəxsin izahat vermək, öz etirazlarını bəyan etmək, ekspertə əlavə sualların qoyulmasını, əlavə yaxud təkrar ekspertizanın təyin edilməsini tələb etmək hüququ;” – kontekstindəki anlayışlar kompleksi üzrə 25 sualımız vardır. Vergi orqanı daim düşünür ki, biz rəyimizi ekspertdən alıb işimizi tamamlamışıq; rəy düzdür və ya səhhvdir; ekspert indi özü cavab verməlidir. Amma, vergi rəsmilərinə üzümüzü tutub bildirirk ki, – bu belə deyil; rəyçi də, bu rəyin sifarişçisi olan vergi orqanının yedəyində getməkdədir. İlk-əvvəl, bu orqan nəzərə almalıdır ki, ekspertin bu halı, yalnız onun özünə məxsus mövcud hüquqi bazisin naqislikləri səbəbi ilədir və ekspert məhkəmələrdə bu suallara cavab verə bilmədikcə, verdiyi rəy hüquqi yetərsiz sayılmaqla, nəticədə bu rəyin göstəricilərinə əsaslanan və vergi orqanı tərəfindən vergitutma tətbiq edilən SVY-nin Yekun aktını da, öz arxası ilə, bütövlükdə tullantı kağızlar üçün olan səbətə aparacaqdır. Nəticədə, vergi ödəyicisinə hesablanmış vergi borcu üzrə ödəniləcək məbləğ də, yoxlamanın digər nəticələri ilə birlikdə ləğv ediləcəkdir!

Demək, bu kimi hal belə davam edə bilməz və yaxın-uzunmüddətli perspektivdə vergi auditi ekspertizası seqmentində yetkin normativ-hüquqi bazis birmənalı olaraq, sistemli olaraq kompleks şəkildə təmin edilməlidir.

§ 3.

 

Vergi orqanı tərəfindən bir məsələ də, diqqətə alınmalıdır ki, müqavilə bağladıqları və SVY-də xidmətlərindən istifadə etdikləri ekspertlərin tərəflərindən yoxlama zamanı yerində tərtib edilmiş “Ekspertiza aktlarına” istinad edən Ekspert rəylərində bu və ya digər səbəblərlə, buraxdıqları və ya buraxa biləcəkləri analoji səhvlərin “təsnifatlı sistemləşdirilməsi” işi təmin edilməli və bu istiqamətdə həmin buraxıla biləcək səhvlərin hər birinin ayrı-ayrılıqda “sistemli (pilləli) spesifikativ keysləri” işlənməlidir.

Bu vəzifə, məhkəmələrdə işlərin uduzulmasının və bütövlükdə yanılış rəylərin təzahür etməsinin birmənalı olaraq, qarşısını alacaq prosesin təməli kimi səciyyələndirilməlidir. Əslində, bu kimi kanonların ekspert qarşısında qoyulması işdə mütərəqqi başlanğıcların əsasını təşkil edə bilər və ekspert ya bu kimi kanonlara uyğun tələblər müstəvisində rəylərini tərtib edəcək və ya da, bu vəzifədən çəkiləcək. Elə bu proqramın daxilindəcə ekspertlərin ixtisas üzrə səriştələrinin həmin tələblərə keçiriləcək treninqlərdə unifikasiya və kooperasiya baxımından  uyğunlaşdırılması prosesi də, öz növbəsində təmin edilməlidir. Barəsində söz gedən həmin keyslər də, DVX-nın hüquq və təhlil qurumları tərəfindən vahid konsepsiya altında konseptlər müxtəliflikləri kimi təsnifat edilməlidir. Daha açıqlamırıq ki, daha nələr bu keyslərə daxil edilməlidir. Əks təqdirdə, rəylərinin tərtib edilməsində başlı-başına buraxılmış vergi ekspertləri məhkəmələrdə (indiyədək bu olmasa da, bundan sonra) son dərəcə acınacaqlı vəziyyətlərə düşəcək və in şəə ALLAH` ekspert rəylərinin birbaşa olaraq, ləğv edilməsi mərhələsi baş alıb gedəcəkdir.

Bu da, diqqətə alınmalıdır ki, hüquqi şəxslərin ekspertləri tərəfindən “Ekspert rəyi” verilə bilməz. MMC-lərdən gələn rəylər – “Ekspertiza rəyləri” titullarında tərtib edilməlidirlər. “Ekspert rəyi” – adı altında rəylər ancaq müstəqil ekspertlər tərəfindən tərtib edilir. Elə isə, vergi orqanına əgər “Ekspertiza rəyləri” veriləcəksə, onda barəsində toxunduğum problemlərə dair “sistemli (pilləli) mərhələlər keysləri” – kimi sənədləşmələr və tələblər məcmusu, bu rəylərin sifarişçi vergi orqanı tərəfindən qoyulacaq şərtlər baxımından, ekspertləri kimi həm də, bu MMC-lər barəsində də, müəyyən edilməlidir. Bu gün MMC-lər statuslarında DVX-nın SVY tətbiq edən qurumunun müqavilələr əsaslarında cəlb etdiyi MMC-lər məhz, “ekspertizalar” statuslarından çıxış edirlər. Bəli, vergi orqanı elə, onların VÖEN-ləri altında “nə varsa və necə varsa” bunun təməllərində işini qura bilməz və bu sıravi MMC-lər ekspertizalar statusları çərçivələri tələblərinə nəinki cavab vermirlər, hətta, bu tələbləri təsəvvür etmək iqtidarında deyillər. Bəli, yuxarıda qeyd etdiyim “sistemli (pilləli) mərhələlər keysləri” üzrə tələblər kompleksi birmənalı olaraq, bu MMC-lər barəsində də, tətbiq edilməlidir.

Şübhəsiz ki, bu məcmudan olan anlayışları bundan daha artıq işıqlandırmaq niyyətində deyilik. Bu qeyd edilənlər isə, həmin seqmentdə ekspertizalar qarşısında yeni tələblərin qoyulması və yönləndirmələr üçün ilk məlumat zəmini kimi qəbul edilməlidir.

Əslində, DVX tərəfindən rəylərdə bu kimi buraxıla biləcək səhvlərin labüdlüyü qarşısında, “sistemli təsnifat dərəcələri” artıq çoxdan işlənərək təsdiq edilməli idi. Həmin spesifikasiyalar işlənərkən digər tələblərin üzə çıxacağı da, gözləniləndir.

Bu da, qeyd edilməlidir ki, MMC – bir konsaltinq qurumudur və hətta, eyni zamanda, qarşı tərəfimiz olan vergi orqanına da, konsultasiyalarımız gərəkli olarsa, bütün normativ və direktiv hüquqi sənədlər bazasının onlar üçün işlənməsi üzrə barəsində söz gedən məsələlərə dair xidməti göstərə bilərik və bütün bu bazisi və bundan irəli gələn direktivləri bu qurum üçün tərtib edib işləyə bilərik.

DVX rəhbərliyi, cari mövcud qurumu – SVY-nın keçirilməsi səviyyəsini, işlərin istintaq səviyyəsini, məhkəmələrdə hətta səriştəsiz vəkillər tərəfindən iddia tələblərinin təmin edilməsinin mümkünlüyü hallarının səbəblərini və bundan irəli gələn problemləri, ümumilikdə isə, SVY qərarı açan vergi orqanının hazırki, naşı səviyyəsini və s.-ni dürüst olaraq qiymətləndirməli olması, bütün bu kimi halların səbəbi – sözü gedən seqment üzrə tələb qoyucu və tənzimləyici normativ-hüquqi bazanın bütövlükdə və həm də proqram sənədinin və eləcə də, direktivlərinin demək olar ki, olmaması ucbatındandır.   

Bununla da, deyə bilərik ki, məlumat baxımından vergi orqanına kifayət qədər “ip ucu” vermiş olduq. Onsuz da, bir iddia tələbi üzrə iştirakımızla olacaq bir məhkəmə baxışından sonra vergi orqanı bu kimi problemlər mövcudluğu barəsində nisbətən ətraflı bilmiş olacaqdır; amma, bu məlumatlandırma hələ, həmin problemlərin tam məcmusu barəsində bilmək və həllinə nail olunması demək deyildir.

Elmdə və elmi tədqiqatlar sferasında belə bir anlayış var: – “problemi qarşıya qoya bilmək” bacarığı, yekunda məqsədə nail olmanın 50%-i deməkdir. 

Haşiyəmizə qayıtmaqla, bu sahədəki təcrübəmizə əsasən vergi orqanının vergi auditi ekspertizalarını təmin edən həmin MMC-lər barəsində deyə bilərik ki, mövcud durumu hallandırdığımız bu kimi hallar – onların statuslarının və fəaliyyətlərinin legitimliyi baxımlarından  Azərbaycandakı bütün ekspertizaları da, – istər dövlət və istərsə də, özəl qururm olsun, hər səviyyədə əhatələməkdədir.

 

 N Ə T İ C Ə

 

Bu məqaləni yazmaqda məqsədimiz – heç də mətndə adları keçən inzibati orqanlar arasında mövqelər ziddiyyətləri və maraqlar konfliktləri yaradmaq olmamışdır. Əslində, məqsədimiz təklif etdiyimiz xidmət növlərimizin imkanlarını müştərilərimiz önündə təqdimat etməkdir! 

Lakin, həmin inzibati orqanların hamısı, hətta, barəsində söz açmadığımız Baş prokurorluğun korrupsiya ilə mübarizə qurumları da, xidmətimizdən yararlana bilərlər. Ən çox xidmətimizdən yararlana biləcək iki tərəf mövcuddur ki; bunlar biri-birilərinə peşə ziddiyyətli qarşılıqlarla – ilk-əvvəl, AR İN DVX və vergi işi üzrə ixtisaslaşmış vəkillər korpusudur.

Biri “sistemli mütəşəkkil”, digəri isə, təbii ki, “lokal dağınıq”!

Deyərdim ki, mütəşəkkil-vahid vergi sisteminin özünün, problemlərinin qloballığı və onların həlli-zəruri və həlli-labüd məsələlərinin irimiqyaslılığı baxımından MMC-nin göstərə biləcəyi elmi-texniki və texniki-texnoloji prosedurlar yardımına daha çox ehtiyacı vardır. Əslində, vergi orqanın – yoxlamaların aparılmasına; bundan öncəki prosedurlarla və SVY-dəki ekspertizalar işinin təşkilinə; vergi auditi ekspertizalarının keçirilməsi üzrə hüquqi-normativ boşluqların doldurulması zıminlərində texniki tələb və şərtlərin yeni kontekstlərdəki qoyuluşuna; vergi orqanının tərtib etdiyi hüquqi sənədləşmədə keçən treninqlərin keçirilməsi ilə daxili sertifikatlaşdırmanın təşkilinə; normativ-hüquqi, normativ texniki, normativ-texnoloji və s. bazaya aid aktların hazırlanmasına; normativlər və buraya aid direktivlərin işlənməsinə və s. bu kimi tələblər baxımından icra edilməli olan və buna əsaslı lüzum duyulan prosedurlar olaraq, həlli-zəruri çatışmazlığının məhz, bizim icraatımızdakı həllinə deyərdik ki, böyük ehtiyacı vardır.

Eyni zamanda MMC – həm də, DVX-ya özünün işləyib hazırladığı yeni, dünya təcrübəsində anti-korrupsiya xəttinin tətbiqi sahəsində indiyədək heç bir analoqu olmayan, mütərəqqi – “Parenteral Vergitutma Konsepsiyası” xəttinin yürüdülməsi istiqamətində də, öz təklifini təqdimat edir. Bu kimi münasibətlərin Azərbaycan vergilər praktikasında tətbiqi son dərəcə öz effektivliyi ilə, həm büdcənin əlahiddə olaraq, doldurulmasına və həm də, işdə ədalət baxımından şəffaflığın daha da, yaxşılaşdırılması ilə inzibati-ədaələt prinsiplərinin bərqərar olunmasına səbəb olacaq nailiyyətlər vəd edir. 

Eləcə də, bütün bunlara paralel olaraq, vergi məsələləri üzrə ixtisaslaşmış vəkillər korpusuna da, bunda böyük ehtiyacları olduğu halda bu və ya digər bazislərdə konsaltinq xidməti və ya elmi-konseptual tədqiqatlar üzrə yardımlarımızı nəzərdə tuturuq. Ayrı-ayrı vəkillərə, fərdi və ya qrup halında da, bu və ya digər mövzularda tərəfimizdən konsultasiyalar tətbiq edilə bilər. Heç kəsin heysiyyatına toxunmasın; məhkəmələrdə uzun illər hüquq müdafiəsi üzrə təcrübəmə istinadən israrla deyə bilərəm ki, vəkil – özünün ixtisas yönü üzrə elə biliklərə və iş səriştəsinə yetişə bilər ki, hətta hakimlər belə, öz ehtiyyatlarını belə vəkillərdən saxlamalı olurlar...

Hakimlərə gəlincə – bəli, bu gün İnzibati məhkəmə hakimləri vergi orqanına qarşı iddialarda bulunan iddiaçıların işi üzrə kurslar bitirmişlər. Lakin, bu kurslar vergi işində ancaq məhkəmənin mühasibatlıq araşdırmalarını əhatə edir. Mətndə qeyd edildiyi kimi, hakimlərin məhkəmə təhqiqatları ancaq və ancaq yoxlamaların yekun aktlarındakı mühasibatlıq xüsuslarını əhatə etsə də, hakimlər SVY-nin çərçivələrində keçirilmiş audit ekspertizaları və buradakı qanun pozuntulu hallar barəsində heç bir təlim kursları keçməmişlər, buna dair heç bir bilikləri yoxdur və bu kimi təlimlərin təsis edilməsi, ixtisaslı kadrlar imkansızlığı baxımından tamamilə mümkünsüzdür. Məhz, bu durumla bağlı, məhkəmə baxışında SVY-nin hər bir Yekun aktının ləğv edilməsi üçün vergi orqanında tutarlı səbəblər sayılacaq qədər ciddi təməl problemləri mövcuddur. Bəli, buna dair AR ƏN Ədliyyə akademiyasında hakimlər üçün bu kimi ixtisasartırma kursları mövcud deyildir. Lakin, MMC – tam ciddiliyi ilə, həmin çərçivələrdə İnzibati məhkəmə hakimləri üçün (hər bir hakimi son dərəcə maraqlandıracaq) bu kimi əlahiddə biznes-təlim kurslarını təmin edə bilər.

Bu gün MMC – AR Baş prokurorluğun anti-korrupsiya qurumunun keçirdiyi yoxlamalr kontekstində də, müxtəlif müvafiq mütərəqqi anti-korrupsiya texnologiyaları konseptlərini təqdim edə bilər; biz bu sahədə də, artıq müəyyən qədər söz sahibiyik.

Bu da, lokanik olaraq qeyd edilməlidir ki, DVX kimi AR İN-nin daha bir qurumu “Kiçik və Orta biznesin inkişafı agentliyi”, MMC tərəfindən qaldırılmış bu kimi fəaliyyət sahələrinin əhatə etdyi mövcud “Vergi. Yoxlama. Problem.”-lər keysini birbaşa olaraq, öz vəzifəsi kompitensiyasına almalı və KOB-un bu kimi inkişaf seqmentindəki mövcud problemlər kompleksi barəsində də, məsələləri özü üçün müəyyən etməklə, mövqeyini bildirməli və öz Əsasnaməsi leytmotivinin həm də, bu vəzifəsi müddəalarından əsla kənarda qalmamalıdır.

Öz xidmətini çoxşaxəliyi ilə, fəaliyyətləri bu kimi eyniistiqamətli olmayan qurumlara təqdimat edən MMC – bununla sadəcə, bazarda öz müştəri kontinqentini yaradır və bu təbii haldır.

Bunu da, tam məsuliyyətlə bildirirk ki, bu gün, TAX EX CONSALT – müraciətçisi olacaq istənilən rəsmi orqan və fərdi qurumlarla, özünün təqdimat etdiyi xidmət sahəsləri üzrə lokal konsultasiyalarından tutmuş, məhkəmələrdə iddia tərəfləri üçün təmsilçilik və müvəkkillik də, daxil olmaqla, irimiqyaslı problemlərin həllinə dair tam hüquqi zəminlər üzərində qoyulmuş və sektoral-elmi əsaslardan çıxış edən, çoxşaxəli hüquqi-prosedural əməkdaşlığa hazırdır!

_______